Omgaan met tegenslagen | Het belang van tegenslagen | Millennial Lift
arrow_drop_up arrow_drop_down
23 april 2019 

Omgaan met tegenslagen – Dit is waarom tegenslagen belangrijk zijn

Zelf vond ik het altijd enorme clichés over omgaan met tegenslagen: “Tegenslagen maken je alleen maar sterker”, “Tegenslag kan je verder brengen, zoals een vlieger pas opstijgt met tegenwind” of “Tegenslag is slechts een springplank naar geluk”. Maar ondanks dat niet elke quote die je tegenkomt even inspirerend is, bevatten ze toch een kern van waarheid. Clichés zijn nu eenmaal clichés omdat ze waar zijn. Iedereen heeft in zijn of haar leven te maken met tegenslagen, waarbij de ene tegenslag groter is dan de andere. Maar waar het voor een groot deel om gaat is het feit of je bewust bent van hoe je omgaat met tegenslagen. Zelf was ik nooit bezig met hoe ik omging met tegenslagen. Tot ik wel moest.

Omgaan met tegenslagen

Omgaan met tegenslagen en de drang om te groeien

De tegenslag die bij mij uiteindelijk zorgde voor een drang om te groeien, was de dood van mijn broer. Toen hij overleed aan de gevolgen van kanker zorgde dat bij mij – uiteindelijk – voor een drang om te groeien. Maar dat ging niet op een comfortabele en gemakkelijke manier. Na de dood van mijn broer was er vanzelfsprekend een periode van rouw en verdriet. Maar bij mij was er meer. Ik ervoer namelijk ook veel woede, onbegrip en angst. Ik vond het moeilijk te verkroppen dat mijn broer zomaar ziek kon worden en kon overlijden. Dat leek volledig willekeurig en daar kon ik geen vrede mee sluiten.

Mede omdat mijn broer eigenlijk mijn hele leven mijn grote voorbeeld is geweest. Als klein jongetje wilde ik alles doen wat hij deed en keek ik ongelooflijk tegen hem op. Op het moment dat hij ziek werd was hij een sterke, fitte militair van 27. Dat je dan ‘zomaar’ kunt overlijden maakte mij achteraf heel angstig. Ik werd enorm bang voor de dood. Elk pijntje dat ik voelde of elke keer dat mijn hart even uit zijn ritme sloeg zorgde bij mij letterlijk voor doodsangst. Met alle gevolgen van dien.

Paniek

Als ik op een dag met de trein naar stage ga en heb ik ineens het gevoel dat mijn hart op hol slaat. Ik ben benauwd, voel druk op mijn borst en word duizelig. Ik schrik enorm, omdat het zo heftig voelt dat het lijkt alsof ik een hartaanval heb. Eenmaal buiten de trein trekt het gevoel langzaam weer weg. In de periode erna heb ik echter steeds vaker dezelfde klachten.

“Ik heb ook wel erg veel van mezelf gevraagd”, denk ik dan. Ik besluit naar de dokter te gaan en te vertellen waar ik last van heb. Ik word doorverwezen naar een haptonoom omdat het erop lijkt dat ik last heb van hyperventilatie en stress. De behandelingen bij de haptonoom helpen mij om tijdens paniekaanvallen en hyperventilatie rustig te blijven en de paniek niet de overhand te laten nemen.

Ondertussen weet ik dat het paniekaanvallen zijn, maar ondanks dat ik weet waar ik last van heb, weet ik niet waardoor ik deze paniekaanvallen steeds krijg. Ik word er angstig en onzeker van. Ik durf niet meer goed met het openbaar vervoer te reizen, concerten te bezoeken of op andere drukke plekken te zijn. Maar ik schaam me er voor en besluit gewoon door te doen. Ik dwing mezelf gewoon door te gaan met de dingen die ik altijd doe.

Dankzij de haptonoom heb ik de paniekaanvallen onder controle, maar ik ben nog steeds angstig en krijg de aanvallen nog steeds regelmatig. Daar komt nog eens bij dat ik steeds meer andere klachten krijg, zoals nachtmerries en herbelevingen die altijd te maken hebben met de dood van mijn broer of met de dood in het algemeen.

Woede

Ik besluit wederom naar de dokter te gaan. Voor de tweede keer word ik doorverwezen naar een psycholoog, maar dit keer word ik behandeld voor een vorm van Post Traumatische Stress Stoornis (PTSS). Door meerdere sessies te doen van een EMDR behandeling worden de herinneringen aan de dood van mijn broer en alle emoties die daarbij komen kijken een stuk minder heftig. Mijn klachten nemen af in intensiteit en regelmaat.

Maar nog steeds, 3,5 jaar na de dood van mijn broer, ben ik angstig en onzeker. Dankzij de laatste behandeling kom ik erachter dat ik ook nog eens enorm veel woede in mij heb. Ik ben boos op alles en iedereen. Boos op de wereld omdat mijn broer is weggenomen uit mijn leven. Diep van binnen weet ik alleen wel dat er niemand is waarop ik boos kan zijn.

Daardoor begin ik langzaam maar zeker te beseffen dat ik met allerlei onbeantwoorde vragen worstel. Wie is er verantwoordelijk voor de dood van mijn broer? Waarom gaan we dood? Wat gebeurt er na de dood? Waarom worden mensen ziek? Waarom zijn we hier op aarde? Wat is de zin van het leven? Wat vind ik belangrijk in het leven? Wat wil ik graag doen? Wat vind ik leuk? Wat vind ik interessant? En ga zo nog maar even door.

Het begin van mijn leerproces

Bijna vier jaar na de dood van mijn broer begint mijn zoektocht naar zingeving. Ik bijt me vast in het onderwerp, maar ben ook elk moment van de dag bezig met persoonlijke ontwikkeling. Het laat met niet meer los. Ik verslind boeken, kijk video’s en onderzoek methoden zoals meditatie. Het verandert mijn leven.

Na vier jaar heel bewust, elke dag, bezig te zijn geweest met het bestrijden van al mijn klachten lukt het mij om in een halfjaartje alle klachten weg te nemen. Zonder dat er een hulpverlener aan te pas komt. Door meditatie leer ik ‘naar binnen te gaan’ en mijn emoties en gedachten te observeren. Ik stel mijzelf de ongelooflijk ingewikkelde vraag: wie ben ik?

Ik ontdek dat er niet een intellectueel antwoord is. Ik ben niet mijn handelingen, emoties of gedachten. Ik ben niet het broertje van Freek. Of de zoon van mijn vader en moeder. Ik bén het antwoord op deze vraag.

Hierdoor leer ik langzaam maar zeker wat ik belangrijk vind en wie ik echt ben. Ik leer emoties en gedachten niet meer de overhand te laten nemen. Ik durf me open te stellen en ontdek de kracht van kwetsbaarheid. Ik zie in waar ik dankbaar voor ben in mijn leven. Ik voel me voor het eerst van mijn leven echt vrij, door mij te realiseren dat gebeurtenissen, emoties en gedachten niet mijn geluk bepalen.

Elke dag ervaar ik nu zingeving. Het nam al mijn klachten weg. Het veranderde mijn leven. De dood van mijn broer bracht verdriet, angst, onzekerheid en woede. Maar de dood van mijn broer bracht ook een groot geschenk.

Na 23 jaar ontmoette ik mijzelf voor de allereerste keer.

De kracht van ontregelende ervaringen

Naar aanleiding van mijn eigen ervaring interviewde ik Christa Anbeek over zingeving. Zij heeft net als ik ervaren hoe het is om dierbaren te verliezen, maar vooral ook wat voor worstelingen dit met zich mee kan brengen.

Omgaan met tegenslagen Christa Anbeek

Christa Anbeek. Foto door Renata Barnard

Allereerst spreekt Anbeek liever van zinbeleving in plaats van zingeving. “Zingeving klinkt te rationeel en actief. Alsof je iets kunt uitkiezen en kunt bepalen dat je daar zin aan geeft. Zo werkt het niet.” Anbeek is bijzonder hoogleraar Remonstrantse theologie aan de Vrije Universiteit en was tot 1 januari 2018 docent Levensfilosofie aan de Universiteit voor de Humanistiek. Daarnaast schrijft Anbeek al jaren over (zelfgekozen) dood, verlies en tekort en de diepere zin hiervan.

Ze schreef onder andere het boek Overlevingskunst waarin ze nadenkt over de dood. Anbeek verloor op jonge leeftijd in korte tijd haar ouders en haar broer, om vervolgens jaren later ook nog haar partner te verliezen. Haar hele leven is ze bezig geweest om hier mee om te leren gaan. Dit jaar verscheen haar nieuwste boek Voor Joseph en zijn broer, van overleven naar spelen en andere zaken van ultiem belang.

Met haar nieuwe boek wil Anbeek de sprong maken van overlevingskunst naar plezier en levenslust. Ze stelt zichzelf bewust de vraag: hoe kan ik onbeschaamd plezier leren scheppen in wat er allemaal is? Zoals je hebt kunnen lezen heeft Anbeek veel ontregelende ervaringen gehad in haar leven, die door haar ook wel contrastervaringen worden genoemd.

Ontregelende ervaringen als basis

“Ik ga uit van dit soort ervaringen”, vertelt ze. “Daarvoor is het allemaal wel in balans, tot zo’n ervaring zich in iemands leven manifesteert.” En dat hoeft niet altijd iets groots te zijn zoals het verlies van een dierbare, benadrukt Anbeek. “Denk aan verliefdheid. Dat is zowel positief als negatief. Want het levert natuurlijk allerlei prettige ervaringen op, maar er komen ook allerlei onzekerheden om de hoek kijken. Die onzekerheid en de angst die daarbij komt kijken kunnen als negatief worden ervaren.”

Dergelijke ontregelende ervaringen komt iedereen in zijn of haar leven tegen. “Dit drong nog meer tot mij door toen ik naar mijn studenten Humanistiek keek. Ik zag jonge, fitte en goed opgevoede mensen. Maar ook zij hebben allerlei contrastervaringen in hun leven, ontdekte ik toen ik met hen sprak”, zegt Anbeek. Deze momenten zijn volgens haar bepalend.

Er moet eerst iets gebeuren

Pas na deze contrastervaringen gaan mensen op zoek naar zinbeleving. Juist als de balans zoek is. “Ik denk alleen dat zinbeleving verdwijnt uit onze samenleving. We leven in een samenleving waarin alles efficiënt moet zijn en waarin we altijd naar een doel moeten werken. We zitten in een race van succes. We willen een mooie baan, een relatie en kinderen. Zo succesvol mogelijk zijn. Maar wat we niet meer mogen en kunnen, is kwetsbaar zijn.”

Voor de dood van mijn broer vond ik begrippen als zingeving, geloof en spiritualiteit maar zweverig en vaag. Maar toen alles in mijn leven voor mijn gevoel naar de knoppen ging door de dood van mijn broer, waren het juist deze begrippen die mijn interesse begonnen te wekken. Waar ik achter kwam tijdens de periode na de dood van mijn broer, was het feit dat ik enorm streng voor mezelf was. Ik wilde niet kwetsbaar zijn. Ik wilde sterk zijn en laten zien aan mijzelf en mijn omgeving dat ik hier wel mee kon dealen.

Gevolg van deze houding was dat ik me ging afsluiten voor mensen. Ik zou het zelf wel oplossen. Ik verzette mij tegen alles en iedereen in mijn leven en werd daar niet bepaald vrolijker door. Dit hield ik een tijd vol, tot ik besefte dat ik diep ongelukkig was. Ik voelde me ongelooflijk eenzaam. Niet omdat ik weinig mensen om me heen had, maar omdat ik me voor hen had afgesloten.

Minder religieus

Dat jongeren steeds minder religieus zijn maakt het voor hen nog lastiger om zingeving te vinden, maar ook om kwetsbaar te mogen zijn volgens Anbeek. “Er verdwijnt voor hen een zingevingsgebied en er is daar niets voor in de plaats gekomen. Dat is moeilijk, want juist in het religieuze domein is er de boodschap: je mag tekortschieten. Je mag kwetsbaar zijn. In het seculiere domein is dat besef volkomen weg.”

Sociale media maken het er niet makkelijker op om kwetsbaar te mogen zijn voor mij en mijn leeftijdsgenoten. Ik realiseer mij dat ik alleen maar foto’s op Instagram zet wanneer ik iets leuks doe, vaak met anderen. Ik plaats geen foto’s van de momenten waarop ik mij eenzaam voel, alleen thuis zit en nauwelijks mijn huis uit kom. Ondertussen kijk ik vooral naar de successen van anderen uit mijn omgeving. Een nieuwe baan, een masteropleiding afgerond, een gelukkige relatie, noem maar op.

Ik dacht altijd dat ik niet zo’n social media gebruiker was. Ik dacht dat ik mij hier toch niets van aantrok.

Maar ik begin mij te realiseren dat dit niet het geval is. Ik begin mij zelfs te ergeren aan het feit dat ik eigenlijk niemand meer écht spreek. Geen diepgaande gesprekken meer voer. Alleen maar met oppervlakkige zaken bezig ben. Achteraf gezien had ik juist enorm de behoefte om mij kwetsbaar op te stellen tegenover anderen.

Kwetsbaar mogen zijn

Dat niet kwetsbaar mogen zijn zag Anbeek toen ze jong was al duidelijk terugkomen. “Er rust een enorme taboe op kwetsbaar zijn”, vertelt ze. “Wanneer er sprake is van een contrastervaring, een ontregelende gebeurtenis, vraagt eigenlijk niemand écht hoe het met je gaat. Toen ik begin twintig was en mijn familieleden pas was verloren zei mijn toenmalige vriend: je kunt het er altijd met mij en onze vrienden over hebben. Maar wanneer er visite over de vloer kwam was er niemand die vroeg hoe het met mij ging. Rouwverwerking wordt in onze maatschappij gezien als een privé probleem. Maar het is een maatschappelijk iets.”

Om zingeving te kunnen ervaren moeten we ons kwetsbaar durven opstellen en de verbinding zoeken met anderen. Anbeek: “Zingeving vind je niet in je eentje. Dat is onmogelijk.” Dan, lachend: “De wereld zit vól ellende en narigheid.” Dat betekent dat niemand van ons ontkomt aan contrastervaringen, groot of klein. De enige manier waarop we daarmee om kunnen gaan is door met elkaar het gesprek aan te gaan.

Omdat ik mijzelf in de jaren na de dood van mijn broer zo afsloot voor anderen, was dit precies waar ik tegenaan liep. Eigenlijk wilde ik heel graag weten hoe anderen dachten over zaken als de dood, verdriet, eenzaamheid of zingeving. Maar ook over de meer banale zaken zoals relaties, studie of werk. Mijn leven voelde inhoudsloos, niet bepaald zinvol. Zo ontdekte ik langzaam maar zeker dat ik hunkerde naar zingeving, al noemde ik dat destijds nog geen zingeving. Ik wilde een leven waarin ik gelukkig kon zijn en waarin ik elke dag als betekenisvol zou ervaren.

Het belang van spelen bij omgaan met tegenslagen

Ook Anbeek kreeg dus te maken met de dood, en ook Anbeek ging op zoek naar de zin van het leven. Ze ging op zoek naar zingeving.

In de inleiding van haar nieuwe boek schrijft Anbeek het volgende:

Al schrijvend wilde ik iets tegenover de dood zetten, iets dat maakt dat het leven te doen is. Dertig jaar lang was dit mijn hoofdtaak, totdat zich een andere, ongekende contrastervaring aandiende: de geboorte van een vreemdeling. Mijn kleinzoon maakte een al langer sluimerende vraag urgent. Hoe kan ik het schip van koers laten veranderen, van altijd maar bezig zijn met de dood en gemis naar samen plezier maken? Met vallen en opstaan zocht ik een weg. Het spelen van de vreemdeling wees mij een spoor.

Voorafgaand aan het schrijven van haar nieuwste boek krijgt Anbeek een burn-out. De klachten zijn zo heftig dat ze vrijwel niets kan: zelfs een boek lezen is haar regelmatig te veel van het goede. Het enige dat de schrijfster nog kan doen, is zorgen voor haar nieuwe kleinzoon Joseph. Maar dat niet alleen, ook speelt ze veel met Joseph. En dat spelen heeft voor Anbeek een nieuwe wereld geopend.

Uiteindelijk gaf de burn-out haar de rust en stilte voor het schrijven van haar nieuwste boek. Tijdens het schrijven kijkt ze uiterst precies naar de manier waarop Joseph speelt en hoe hij spelenderwijs de wereld ontdekt. Door dit nauwkeurige observeren van het spelen van haar kleinzoon leert Anbeek weer mee te bewegen met de stroom van het leven.

Bewoners van een grensgebied

Het belang van spelen en het aangaan van het gesprek met anderen bij het omgaan met contrastervaringen, wordt Anbeek steeds duidelijker. Het zet haar aan tot het ontwikkelen van een eigen spel waarmee ze mensen weer met elkaar in gesprek wil laten gaan. Het weer mogelijk maken om zingeving te vinden. Ze beschrijft mensen die een ernstig ontregelende ervaring hebben meegemaakt als bewoners van een grensgebied, een schemergebied. Zo ook zichzelf: een hoogleraar zonder status en rang, uitgeschakeld door een burn-out, ronddolend in een tussengebied.

Omgaan met tegenslagen Schemergebied

Ik vind dat een prachtige omschrijving. Vooral omdat het precies is hoe ik mij voelde toen mijn broer overleed. Ik voelde geen verbinding meer met anderen, maar ook vooral niet met het leven dat ik leed. Wie was ik eigenlijk? Wat deed ik eigenlijk met mijn leven? Ik belande in een schemergebied. En terwijl ik mij in dat gebied bevond, begon ik steeds meer te verlangen naar een betekenisvolle wereld.

De dialoog aangaan voor beter omgaan met tegenslagen

Dit gevoel inspireerde Anbeek tot het maken van, zoals zij het noemt, het dialoogspel. Anbeek: “Als bewoners van een grensgebied zijn we min of meer aan elkaar gelijk. Op drift geraakt door bijvoorbeeld rouw of stress, en tijdelijk zonder rang of stand. Het doet er niet toe wie arts was, of politicus, onderwijzer of theoloog, timmerman of architect.”

Ze vervolgt: “Het dialoogspel draait om de vraag hoe we vanuit de ontregeling, chaos en verbijstering een nieuwe, betekenisvolle wereld kunnen binnengaan. We hebben elkaar en onze uitwisseling voortdurend nodig om niet opnieuw in het donker te verdwalen. Spreken, luisteren en zwijgen over wat ons ten diepste raakt. Veel meer is niet nodig om een tovercirkel te doen ontstaan.”

Anbeek speelde het spel ook met studenten Humanistiek. Het spel draait puur om de dialoog aangaan met anderen. “Die gesprekken met studenten waren ook een vorm van spelen. Samen dachten we na over een andere werkelijkheid”, vertelt ze. “Het spelen van dit spel vraagt om kwetsbaarheid van de deelnemers.”

Doordat iedereen zich kwetsbaar opstelt en er met elkaar gesproken wordt over contrastervaringen en over de emoties die daarbij komen kijken, wordt het mogelijk om als groep als het ware een nieuwe werkelijkheid te creëren. Dat proces is een vorm van spelen volgens Anbeek. “Het schrijven van mijn laatste boek was ook een vorm van spelen. Veel meer uit de losse hand geschreven dan al mijn andere boeken”, vertelt ze.

Zingeving als genezing?

Zelf heb ik ervaren dat het helpt om je kwetsbaar op te stellen bij het omgaan met tegenslagen. Naar anderen, maar ook naar jezelf. Een belangrijke manier waarop ik dit heb gedaan is door te gaan mediteren. Het klinkt misschien gek, maar veel mensen zijn bang om alleen met zichzelf te zijn. Om alleen te zijn met hun gedachten en gevoelens. We stoppen dit het liefste weg door naar onze smartphone te grijpen, te gaan feesten of ons onder te dompelen in een druk sociaal leven.

Door letterlijk stil te worden en te luisteren naar mijn gedachten en emoties, leerde ik mijzelf veel beter kennen. Maar ik leerde ook waarom ik boos en verdrietig was, en waarom ik mij afsloot voor iedereen om mij heen. Soms zat ik huilend te mediteren omdat ik zo lang gevoelens had weggestopt dat die, door stil te worden en te luisteren, jaren later allemaal nog naar boven kwamen.

Een moeilijk proces, maar dankzij dit proces kreeg ik letterlijk ademruimte. Ik werd een compleet ander persoon. Ik kreeg steeds minder paniekaanvallen en kon weer echt contact maken met anderen. Mijn stress- en angstklachten verdwenen door mij kwetsbaar op te stellen en door de verbinding te zoeken met anderen. En het allermooiste was dat ik ineens zingeving ervoer. Mijn leven kreeg betekenis.

Omgaan met tegenslagen en zingeving

Dit proces heeft iets speels. Spelenderwijs leerde ik mijzelf kennen, en leerde ik het leven te laten gebeuren in plaats van het leven constant proberen te kneden naar het perfecte plaatje dat ik in mijn hoofd had. Daardoor werd het leven een stuk leuker en viel er een enorme last van mijn schouders. Letterlijk, want alle stress- en angstklachten verdwenen. Ik ging van het constant hebben van verwachtingen, naar pure waardering voor wat er gebeurde in mijn leven.

Ook de ervaring van Anbeek laat een andere weg naar zingeving zien dan de weg naar zoveel mogelijk efficiëntie, zo authentiek mogelijk willen zijn, altijd naar een doel werken en de race naar succes. Anbeeks ervaring laat het belang van spelen zien. Jezelf de ruimte geven om te zijn wie je bent en te ontdekken wat jezelf en anderen ten diepste raakt. Maar ook om ruimte te geven aan gedachten en emoties om er te mogen zijn, zonder jezelf hierin mee te laten slepen.

Onze beide ervaringen laten zien dat je kwetsbaar opstellen, de verbinding zoeken met anderen en spelenderwijs een betekenisvolle wereld creëren helpen bij het omgaan met contrastervaringen. Het laat ook zien hoe belangrijk de rol van moeilijke gebeurtenissen en ervaringen in ons leven is, en vooral ook hoe belangrijk het is hoe we hier mee omgaan.

Reactie plaatsen

Wij gebruiken Cookies